مرخصی استحقاقی، استعلاجی و بدون حقوق؛ قوانین، شرایط استفاده و نحوه محاسبه (راهنمای کامل)
 
 مرخصی چیست؟
مرخصی یکی از حقوق قانونی کارکنان است که به آن‌ها اجازه می‌دهد در شرایط مشخص، برای مدتی از حضور در محل کار خودداری کنند، بدون اینکه رابطه کاری آن‌ها با کارفرما قطع شود.
قانون کار با هدف ایجاد تعادل میان نیازهای سازمان و حقوق کارکنان، انواع مختلفی از مرخصی را پیش‌بینی کرده است. مهم‌ترین انواع مرخصی در روابط کار عبارت‌اند از:

•  مرخصی استحقاقی

•  مرخصی استعلاجی

•  مرخصی بدون حقوق

هر یک از این مرخصی‌ها شرایط، آثار و نحوه محاسبه متفاوتی دارند و اشتباه گرفتن آن‌ها می‌تواند باعث ایجاد اختلافات حقوقی شود.
 
مبنای قانونی مرخصی در قانون کار
مهم‌ترین مقررات مرتبط با مرخصی عبارت‌اند از:

•  ماده ۶۴ قانون کار درباره مرخصی استحقاقی

•  ماده ۶۵ قانون کار درباره مرخصی کارهای سخت و زیان‌آور

•  ماده ۶۶ قانون کار درباره محدودیت ذخیره مرخصی

•  مقررات تأمین اجتماعی درباره مرخصی استعلاجی

•  مقررات مربوط به مرخصی بدون حقوق و توافق میان کارگر و کارفرما

 
 
 مرخصی استحقاقی چیست؟
مرخصی استحقاقی، مرخصی با استفاده از حقوق است که قانون برای کارکنان مشمول قانون کار پیش‌بینی کرده است.
در این نوع مرخصی:
 رابطه کاری فرد با کارفرما ادامه دارد.
 حقوق و مزایای قانونی طبق مقررات پرداخت می‌شود.
 مدت مرخصی جزء سابقه کار محسوب می‌شود.
هدف از مرخصی استحقاقی، فراهم کردن امکان استراحت، رسیدگی به امور شخصی و حفظ سلامت جسمی و روانی کارکنان است.
 
میزان مرخصی استحقاقی در قانون کار
مطابق ماده ۶۴ قانون کار:
مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد، جمعاً یک ماه است.
با توجه به اینکه در قانون کار، روزهای جمعه جزء تعطیلات هفتگی محسوب می‌شوند، میزان مرخصی قابل استفاده در عمل معمولاً ۲۶ روز کاری در سال محاسبه می‌شود.
بنابراین:
 مرخصی استحقاقی سالانه: ۳۰ روز تقویمی
 معادل تقریبی: ۲۶ روز کاری
 
نحوه محاسبه مرخصی استحقاقی برای کارکنان کمتر از یک سال
کارکنانی که کمتر از یک سال سابقه کار دارند، به نسبت مدت اشتغال خود از مرخصی استحقاقی برخوردار می‌شوند.

فرمول کلی:
مرخصی قابل استفاده = میزان مرخصی سالانه × مدت کارکرد ÷ ۱۲ ماه

مثال:
اگر فردی ۶ ماه در یک شرکت کار کرده باشد:
۲۶ روز کاری × ۶ ÷ ۱۲= ۱۳ روز کاری مرخصی استحقاقی

آیا مرخصی استحقاقی قابل ذخیره است؟
بله، اما محدودیت دارد.
مطابق ماده ۶۶ قانون کار:
کارگر نمی‌تواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند.
بنابراین، اگر کارگری در طول سال از تمام مرخصی خود استفاده نکند، فقط امکان ذخیره محدود قانونی وجود دارد.
 
 آیا کارفرما می‌تواند با مرخصی استحقاقی مخالفت کند؟
مرخصی استحقاقی یک حق قانونی برای کارگر است، اما زمان استفاده از آن باید با توجه به شرایط کاری و هماهنگی با کارفرما باشد.
کارفرما نمی‌تواند به‌صورت غیرمنطقی و دائمی مانع استفاده کارکنان از مرخصی شود؛ اما می‌تواند با توجه به شرایط کارگاه، زمان استفاده را مدیریت کند.
 
 نکته: یکی از خطاهای رایج در شرکت‌ها این است که فرآیند مشخصی برای درخواست و تأیید مرخصی وجود ندارد. نبود سیستم شفاف باعث اختلافاتی مانند «مرخصی ثبت نشده»، «غیبت غیرموجه» یا «اختلاف در مانده مرخصی» می‌شود.
پیشنهاد می‌شود هر سازمان، فرآیند مشخصی برای درخواست، تأیید و ثبت مرخصی داشته باشد.
 
 آیا مرخصی استفاده‌نشده در پایان همکاری قابل پرداخت است؟
بله.
در زمان پایان رابطه کاری، اگر کارگر مرخصی استحقاقی استفاده‌نشده داشته باشد، مطالبات مربوط به آن باید مطابق مقررات محاسبه و پرداخت شود.
این موضوع معمولاً در فرآیند تسویه‌حساب کارکنان بررسی می‌شود.
 
 مرخصی استعلاجی چیست؟
مرخصی استعلاجی زمانی است که کارگر به دلیل بیماری یا شرایط پزشکی، امکان انجام کار را ندارد و با تأیید مراجع پزشکی مربوط، از ادامه کار معاف می‌شود.

تفاوت اصلی مرخصی استعلاجی با مرخصی استحقاقی این است که:
مرخصی استحقاقی برای استراحت یا امور شخصی است.
مرخصی استعلاجی به دلیل بیماری و ناتوانی موقت از کار است.
 
شرایط استفاده از مرخصی استعلاجی
برای استفاده از مرخصی استعلاجی معمولاً لازم است:

•  بیماری یا وضعیت پزشکی وجود داشته باشد.

•  مدارک پزشکی ارائه شود.

•  تأییدهای لازم از مراجع مربوط دریافت شود.

در مورد بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی، تأیید سازمان تأمین اجتماعی در مواردی که پرداخت غرامت دستمزد مطرح است، اهمیت دارد.
 
 آیا مرخصی استعلاجی جزو سابقه بیمه محسوب می‌شود؟
بله.
در صورت تأیید مرخصی استعلاجی طبق مقررات تأمین اجتماعی، مدت آن می‌تواند جزء سوابق بیمه‌ای فرد محسوب شود.
 
حقوق کارکنان در مرخصی استعلاجی
در دوران بیماری، بسته به شرایط و مدت بیماری، ممکن است پرداخت‌ها از طریق:

 کارفرما
 سازمان تأمین اجتماعی
انجام شود.
پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری تابع مقررات سازمان تأمین اجتماعی و شرایط بیمه‌شده است.

 مرخصی بدون حقوق چیست؟
مرخصی بدون حقوق نوعی مرخصی است که در آن کارگر برای مدتی از انجام کار خودداری می‌کند و در مقابل، حقوقی از کارفرما دریافت نمی‌کند.
این نوع مرخصی معمولاً زمانی استفاده می‌شود که:

•  فرد نیاز به توقف موقت کار دارد.

•  مرخصی استحقاقی او تمام شده است.

•  شرایط شخصی خاصی ایجاد شده است.
  
  

شرایط مرخصی بدون حقوق
مرخصی بدون حقوق برخلاف مرخصی استحقاقی، حق مطلق و یک‌طرفه کارگر نیست و معمولاً نیازمند:

•  درخواست کارگر

•  موافقت کارفرما

•  تعیین مدت و شرایط مرخصی است.

 
اثر مرخصی بدون حقوق بر سابقه کار و بیمه
در دوران مرخصی بدون حقوق، معمولاً:

•  حقوقی پرداخت نمی‌شود.

•  حق بیمه‌ای نیز ایجاد نمی‌شود؛ مگر در شرایط خاص قانونی.

•  نحوه محاسبه سابقه باید مطابق مقررات مربوط بررسی شود.
  
  

 نکته: مرخصی بدون حقوق باید حتماً به‌صورت مکتوب ثبت شود. مشخص نبودن تاریخ شروع، پایان و شرایط بازگشت به کار، یکی از عوامل اصلی ایجاد اختلاف پس از پایان مرخصی است.
 
تفاوت مرخصی استحقاقی، استعلاجی و بدون حقوق
برای جلوگیری از اشتباه در ثبت و مدیریت مرخصی‌ها، تفاوت این سه نوع مرخصی باید به‌صورت دقیق مشخص باشد.
 
مرخصی ساعتی چیست و چه حکمی دارد؟
مرخصی ساعتی یکی از رایج‌ترین روش‌های استفاده از مرخصی در سازمان‌هاست؛ اما برخلاف تصور برخی افراد، در قانون کار عنوان مستقلی به نام «مرخصی ساعتی» به‌صورت جداگانه تعریف نشده است.
در عمل، مرخصی ساعتی معمولاً بخشی از مرخصی استحقاقی کارکنان محسوب می‌شود که با توافق میان کارگر و کارفرما، به جای یک روز کامل، به صورت چند ساعت استفاده می‌شود.

مثال:
کارمندی برای انجام امور اداری شخصی، ۳ ساعت از محل کار خارج می‌شود. این زمان می‌تواند از مانده مرخصی استحقاقی او کسر شود.
 
نوع مرخصی دلیل استفادهپرداخت حقوقنیاز به تأییدوضعیت بیمه
مرخصی استحقاقیاستراحت و امور شخصیبا حقوقهماهنگی با کارفرماجزو سابقه کار
مرخصی استعلاجیبیماری و عدم توانایی کارطبق مقررات تأمین اجتماعیتأیید پزشکیدر صورت تأیید، جزو سوابق بیمه
مرخصی بدون حقوقامور شخصی یا توقف موقت کاربدون حقوقموافقت کارفرمامعمولاً بدون پرداخت بیمه
 
 آیا مرخصی ساعتی از مرخصی سالانه کسر می‌شود؟
بله.
در صورتی که مرخصی ساعتی در قالب مرخصی استحقاقی ثبت شود، میزان آن از ذخیره مرخصی فرد کسر خواهد شد.
به همین دلیل، سازمان‌ها باید روش مشخصی برای تبدیل ساعات مرخصی به روز کاری داشته باشند.
 
 مرخصی ازدواج و فوت بستگان
قانون کار برای برخی شرایط خاص، مرخصی‌های ویژه‌ای نیز پیش‌بینی کرده است.
مطابق ماده ۷۳ قانون کار:
کارگران در موارد زیر از ۳ روز مرخصی با استفاده از مزد برخوردار هستند:

•  ازدواج دائم

•  فوت همسر

•  فوت پدر، مادر و فرزندان

این مرخصی جدا از مرخصی استحقاقی سالانه محسوب می‌شود.
 
 
 آیا مرخصی ازدواج و فوت از مرخصی استحقاقی کم می‌شود؟
خیر.
مرخصی موضوع ماده ۷۳ قانون کار، یک حق مستقل است و نباید از سهمیه مرخصی استحقاقی سالانه کارکنان کسر شود.
 
مرخصی در دوران آزمایشی
یکی از سؤالات رایج این است که آیا کارکنان در دوره آزمایشی نیز حق استفاده از مرخصی دارند؟
دوره آزمایشی نیز بخشی از رابطه کاری محسوب می‌شود و حقوق قانونی کارکنان در این دوره باید رعایت شود.
البته میزان استفاده از مرخصی با توجه به مدت کارکرد و شرایط قرارداد محاسبه خواهد شد.
 
 آیا کارفرما می‌تواند کارکنان را مجبور به استفاده از مرخصی کند؟
اصل بر این است که مرخصی برای استفاده کارکنان از زمان استراحت قانونی آن‌هاست و باید با برنامه‌ریزی انجام شود.
کارفرما نمی‌تواند بدون رعایت مقررات، کارکنان را مجبور کند تمام یا بخشی از مرخصی خود را بدون دلیل قانونی مصرف کنند.
البته در برخی شرایط، مانند تعطیلی موقت کارگاه یا برنامه‌ریزی سازمانی، موضوع باید با رعایت قوانین و توافقات موجود مدیریت شود.
 
 وظایف کارفرما در مدیریت مرخصی کارکنان
مدیریت صحیح مرخصی‌ها یکی از وظایف مهم واحد منابع انسانی است.

کارفرما باید:

•  آیین‌نامه داخلی مرخصی داشته باشد.

•  فرآیند درخواست و تأیید مرخصی را مشخص کند.

•  مانده مرخصی کارکنان را به‌صورت دقیق ثبت کند.

•  سوابق مرخصی‌ها را نگهداری کند.

•  از جلوگیری غیرمنطقی از استفاده کارکنان از مرخصی پرهیز کند.

•  در زمان تسویه‌حساب، مانده مرخصی را بررسی کند.

•  حقوق کارکنان درباره مرخصی

کارکنان نیز حقوق مشخصی دارند:

•  استفاده از مرخصی استحقاقی طبق قانون.

•  برخورداری از مرخصی استعلاجی در صورت بیماری.

•  استفاده از مرخصی‌های خاص مانند ازدواج و فوت بستگان.

•  دریافت مطالبات مربوط به مرخصی‌های قابل پرداخت در زمان پایان همکاری.

•  اطلاع از میزان مانده مرخصی خود.

 
 نکات مهم برای مدیران منابع انسانی
واحد منابع انسانی باید مرخصی را صرفاً یک موضوع اداری نبیند؛ بلکه آن را بخشی از مدیریت سرمایه انسانی بداند.
برخی اقدامات پیشنهادی:

•  ایجاد سیستم ثبت الکترونیکی مرخصی.

•  تعریف فرآیند تأیید توسط مدیر مستقیم.

•  گزارش‌گیری دوره‌ای از مانده مرخصی کارکنان.

•  جلوگیری از انباشته شدن غیرمنطقی مرخصی‌ها.

•  آموزش مدیران درباره حقوق قانونی کارکنان.

 نکته: یکی از نشانه‌های بلوغ سازمانی، داشتن نظام مرخصی شفاف است. در بسیاری از اختلافات کارگری، مشکل اصلی نه نبود قانون، بلکه نبود ثبت دقیق درخواست‌ها، تأییدها و سوابق مرخصی است.
یک سیستم ساده مدیریت مرخصی می‌تواند از اختلافات زیادی در زمان پایان همکاری جلوگیری کند.
 
 اشتباهات رایج درباره مرخصی
 ۱. تصور اینکه مرخصی استحقاقی استفاده‌نشده همیشه قابل ذخیره است
برخی کارکنان تصور می‌کنند می‌توانند تمام مرخصی‌های استفاده‌نشده خود را برای سال‌های آینده نگه دارند.
در حالی که قانون برای ذخیره مرخصی محدودیت تعیین کرده است.

 ۲. کسر مرخصی ازدواج و فوت از سهمیه سالانه
این اشتباه در برخی سازمان‌ها دیده می‌شود.
مرخصی‌های موضوع ماده ۷۳ قانون کار، جدا از مرخصی استحقاقی سالانه هستند.

 ۳. ثبت نکردن مرخصی‌های توافقی
گاهی کارکنان و مدیران به صورت شفاهی درباره مرخصی توافق می‌کنند.
این کار می‌تواند در آینده باعث اختلاف شود؛ زیرا سند مشخصی برای اثبات توافق وجود ندارد.

 ۴. تلقی مرخصی بدون حقوق به عنوان حق قطعی کارگر
مرخصی بدون حقوق معمولاً نیازمند موافقت کارفرماست و کارگر نمی‌تواند بدون هماهنگی، آن را اعمال کند.

 ۵. عدم توجه به تفاوت مرخصی استعلاجی و غیبت
بیماری بدون ارائه مدارک و طی فرآیند قانونی، ممکن است به عنوان غیبت ثبت شود.
پرسش‌های متداول درباره مرخصی استحقاقی، استعلاجی و بدون حقوق

1. آیا کارفرما می‌تواند با مرخصی استحقاقی مخالفت کند؟
مرخصی استحقاقی یک حق قانونی برای کارگر است، اما زمان استفاده از آن باید با هماهنگی و رعایت شرایط کارگاه انجام شود.
کارفرما نمی‌تواند به‌صورت دائمی و بدون دلیل مانع استفاده کارکنان از مرخصی شود، اما می‌تواند برای حفظ نظم کاری، زمان استفاده را مدیریت کند.

2. چند روز مرخصی استحقاقی در سال به کارگر تعلق می‌گیرد؟
مطابق قانون کار، کارگران مشمول قانون کار در هر سال از یک ماه مرخصی با استفاده از مزد برخوردار هستند که در عمل با توجه به تعطیلات هفتگی، معمولاً معادل ۲۶ روز کاری محاسبه می‌شود.

3. آیا مرخصی استفاده‌نشده به کارگر پرداخت می‌شود؟
بله. در زمان پایان رابطه کاری، مانده مرخصی استحقاقی قابل محاسبه و پرداخت است.
به همین دلیل، بررسی مانده مرخصی یکی از مراحل مهم تسویه‌حساب کارکنان محسوب می‌شود.

4. آیا مرخصی استعلاجی از مرخصی استحقاقی کم می‌شود؟
خیر.
مرخصی استعلاجی به دلیل بیماری ایجاد می‌شود و از سهمیه مرخصی استحقاقی سالانه کسر نمی‌شود.

5. آیا کارفرما می‌تواند مرخصی استعلاجی را قبول نکند؟
مرخصی استعلاجی باید مطابق مقررات و با ارائه مدارک و تأییدهای لازم انجام شود.
کارفرما نمی‌تواند بدون دلیل قانونی، مرخصی استعلاجی معتبر را نادیده بگیرد؛ اما می‌تواند صحت مدارک و رعایت فرآیند قانونی را بررسی کند.

6. آیا مرخصی استعلاجی حقوق دارد؟
پرداخت در دوران بیماری تابع شرایط و مقررات تأمین اجتماعی است.
در بسیاری از موارد، سازمان تأمین اجتماعی در صورت احراز شرایط قانونی، غرامت دستمزد ایام بیماری را پرداخت می‌کند

7. آیا مرخصی بدون حقوق جزو سابقه کار محسوب می‌شود؟
مرخصی بدون حقوق معمولاً باعث توقف برخی آثار رابطه کاری از جمله پرداخت حقوق و بیمه می‌شود.
نحوه اثرگذاری آن بر سابقه، بسته به شرایط و مقررات مربوط باید بررسی شود.

8. آیا کارفرما موظف است با درخواست مرخصی بدون حقوق موافقت کند؟
خیر.
مرخصی بدون حقوق معمولاً نیازمند توافق میان کارگر و کارفرماست و برخلاف مرخصی استحقاقی، یک حق مطلق و یک‌طرفه محسوب نمی‌شود.

9. آیا کارکنان قراردادی هم حق مرخصی دارند؟
بله.
کارکنان دارای قرارداد موقت نیز مانند کارکنان دائم، در صورت مشمول بودن قانون کار، از حقوق مربوط به مرخصی برخوردار هستند.

10. آیا مرخصی در دوره آزمایشی به کارگر تعلق می‌گیرد؟
بله. دوره آزمایشی نیز بخشی از رابطه کاری است و حقوق قانونی کارکنان باید رعایت شود. میزان استفاده از مرخصی متناسب با مدت کارکرد محاسبه خواهد شد.

11. آیا مرخصی ساعتی در قانون کار تعریف شده است؟
عنوان مستقلی به نام مرخصی ساعتی در قانون کار وجود ندارد، اما در عمل بسیاری از سازمان‌ها با توافق کارگر و کارفرما، بخشی از مرخصی استحقاقی را به شکل ساعتی استفاده می‌کنند.

12. اگر کارفرما مانع استفاده از مرخصی شود، کارگر چه اقدامی می‌تواند انجام دهد؟
در صورت ایجاد اختلاف، کارگر می‌تواند موضوع را از طریق مراجع حل اختلاف اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی پیگیری کند.
​​​​​​​
مدارکی مانند:
درخواست‌های ثبت‌شده مرخصی
پیام‌ها و مکاتبات کاری
سوابق حضور و غیاب
آیین‌نامه‌های داخلی
می‌تواند در بررسی موضوع مؤثر باشد.
 
جمع‌بندی
مرخصی یکی از مهم‌ترین حقوق قانونی کارکنان و یکی از ابزارهای مهم مدیریت منابع انسانی است. قانون کار برای حفظ تعادل میان نیازهای سازمان و حقوق کارکنان، انواع مختلفی از مرخصی را پیش‌بینی کرده است.
مرخصی استحقاقی با هدف استراحت و استفاده شخصی کارکنان ایجاد شده و دارای حقوق است.
مرخصی استعلاجی مربوط به شرایط بیماری است و تابع مقررات تأمین اجتماعی و تأییدهای پزشکی است. مرخصی بدون حقوق نیز برای شرایطی پیش‌بینی شده که کارکنان نیاز به توقف موقت همکاری دارند و معمولاً با توافق کارفرما انجام می‌شود. برای کارفرمایان، مهم‌ترین موضوع در مدیریت مرخصی‌ها، داشتن فرآیند مشخص، ثبت دقیق درخواست‌ها و رعایت حقوق قانونی کارکنان است. برای کارکنان نیز آگاهی از قوانین مرخصی می‌تواند از تضییع حقوق و ایجاد اختلاف جلوگیری کند.